هرچند اين مذهب چندان موردتوجه قرار نگرفت و با مرگ او به فراموشى سپرده شد . در همين زمان فقيهان بزرگى از مذاهب چهارگانه به‌ويژه در فقه مالكى و به‌طور عمده در اندلس ، كه اينك از مراكز مهم اين مذهب بود ، ظهور كردند كه از آن جمله نام‌هاى ابو الوليد باجى ، ابو الوليد بن رشد ، ابن عاصم و منذر بن سعد شايسته ياد كردند . « 1 » 2 . فرقه‌هاى كلامى و فلسفى در كنار مذاهب فقهى كه بايد آن‌ها را مكاتب نقلى دانست مكاتب عقل‌گرا ، كلام و فلسفه ، در حوزه‌هاى مختلف ممالك اسلامى فعاليت داشتند . كلام در بين اهل سنت با ظهور معتزليان پديد آمد كه ايشان را پيروان و اصل بن عطا ، يكى از شاگردان قديم حسن بصرى دانسته‌اند و عنوان معتزله ، گرفته شده از مصدر اعتزال به سبب روىگردانى او از حضور در درس استادش ، به اين طايفه داده شد . معتزليان ، جبههء مقابل سنت‌گرايان اهل حديث بودند و عقيده داشتند در شناخت دين و اصول آن علاوه بر نقل آيات و روايات از عنصر عقل و خرد نيز بايستى بهره گرفت . معتزليان تأثير بسزايى در تكوين و تكّون علم كلام داشتند و مبدع نظرياتى بودند كه با انديشه‌هاى اهل حديث تعارض داشت . از مشهورترين متكلمان معتزلى ، ابو الهذيل علاف ( م 235 ق ) بود كه نظريات مشهورى در كلام داشته ، پيروانش به هذيله شناخته مىشدند . از شاگردان برجستهء او ، ابو عمرو جاحظ ( م 255 ق ) بود كه طايفه‌اى نيز به او منتسب هستند . اما از چهره‌هاى شاخص كلامى در نيمهء دوم قرن سوم بايد از ابو الحسين ، عبد الرحيم خياط نام برد كه در اوايل قرن چهارم درگذشت و طايفهء خياطيه به دو منسوبند . او در يكى از كتاب‌هايش به رد آراى ابن راوندى ، متكلم مشهور برآمد . اين كتاب حاكى از دانش گسترده و دقت ژرف او در مباحث كلامى است . يكى از شاگردان او به نام

--> ( 1 ) . المقرى ، نفح الطيب ، ج 2 ، ص 69 و 103 و 140